ΔΙΑΦΟΡΑ
Ο καταραμένος κύκλος της καταστροφής
Οι ενδείξεις υποστηρίζουν την υπόθεση ότι η εστιακή προσοχή και εμφάνεια συμβάλλουν στην υπερεκτίμηση απίθανων ενδεχομένων και στην υπερστάθμιση απίθανων εκβάσεων. Η εμφάνεια ενισχύεται από την απλή αναφορά ενός ενδεχομένου, από τη ζωηρότητά του και από τον τρόπο με τον οποίο περιγράφεται η πιθανότητά του. Σε δυο χρόνια θα είμαστε στη Σούπερ Λίγκα, πανίσχυροι, με παιχταράδες, το παρασκήνιο θα μας τρέμει και με δικό μας γήπεδο θα τα σαρώσουμε όλα… έτσι μας περιέγραφαν το μέλλον πριν δυο χρόνια. Υπάρχουν εξαιρέσεις, βεβαίως, στις οποίες η επικέντρωση σε ένα ενδεχόμενο δεν αυξάνει την πιθανότητα του: περιπτώσεις στις οποίες μια λανθασμένη θεωρία κάνει ένα ενδεχόμενο να φαίνεται απίθανο παρότι το σκέφτεστε. Ας πούμε ότι θα ήταν ιδανικός ένας αθλητισμός χωρίς τις παθογένειες της εμπορευματοποίησης του. Ή περιπτώσεις στις οποίες η ανικανότητα να φανταστεί κανείς το πώς μπορεί να προκύψει μια έκβαση τον πείθει ότι δεν θα προκύψει, όπως ας πούμε μια προοπτική που οι σύλλογοι θα επιστρέψουν στη φυσιολογική τους λειτουργία και προσφορά στην κοινωνία, μακριά από τις λογικές μιας ανώνυμης εταιρείας (ΠΑΕ, ΚΑΕ). Η μεροληψία ως προς την υπερεκτίμηση και την υπερστάθμιση εξεχόντων ενδεχομένων δεν είναι απόλυτος κανόνας ωστόσο, έχει έκταση και ισχύ.
Όταν προσπαθώ να αναλύσω τη στάση των μαζών, ειδικά όταν μιλάμε για την ιδιαίτερη περίπτωση των οπαδών της ΑΕΚ, καταφεύγω στην επιστήμη της ψυχολογίας. Ψάχνοντας στην παγκόσμια σχετική βιβλιογραφία ανακάλυψα ότι τις δυο τελευταίες δεκαετίες έχει υπάρξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για μελέτες σχετικά με τις επιλογές από εμπειρία.
Επί του πρακτέου… θα σας παρουσιάσω ένα τυπικό σχετικό πείραμα: Οι συμμετέχοντες, έχουν μπροστά τους δύο πλήκτρα. Όταν πατιέται, το κάθε πλήκτρο παράγει ή μια χρηματική αμοιβή ή τίποτε, οπότε διαμορφώνεται κατά τυχαίο τρόπο κάποια έκβαση σύμφωνα με τα χαρακτηριστικά μιας προοπτικής. Για παράδειγμα 5% να κερδίσεις 120 ευρώ ή 95% να κερδίσεις 10 ευρώ. Η διαδικασία είναι πραγματικά τυχαία, οπότε δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι το δείγμα που βλέπει ο συμμετέχων αντιπροσωπεύει επακριβώς τη στατιστική δομή. Οι αναμενόμενες τιμές που σχετίζονται με τα δυο πλήκτρα είναι σχεδόν ίσες, αλλά το ένα έχει μεγαλύτερο κίνδυνο, για την ακρίβεια μεγαλύτερη μεταβλητότητα από το άλλο. Παραδείγματος χάριν, το ένα πλήκτρο μπορεί να προσφέρει 120 ευρώ στο 5% των δοκιμών και το άλλο 10 ευρώ στο 50% των δοκιμών. Η επιλογή από εμπειρία πραγματοποιείται έπειτα από πολλές δοκιμές, στις οποίες ο συμμετέχων μπορεί να παρατηρήσει τι συνέπειες έχει το πάτημα του ενός ή του άλλου πλήκτρου. Στην κρίσιμη δοκιμή, ο συμμετέχων επιλέγει ένα από τα δύο πλήκτρα και κερδίζει το αντίστοιχο ποσό. Το πείραμα έδηξε ότι σχεδόν όλοι οι συμμετέχοντες αγνόησαν την απίθανη περίπτωση να κερδίσουν τα 120 ευρώ και προτίμησαν την περίπτωση να κερδίσουν με μεγάλες πιθανότητες τα 10 ευρώ. Οι ίδιοι άνθρωποι ένα μήνα πριν όταν κλίθηκαν απλά να επιλέξουν να πατήσουν ένα πλήκτρο που κατά 5% θα τους έδινε 120 ευρώ ή ένα άλλο πλήκτρο που κατά 95% θα τους έδινε 10 ευρώ, χωρίς όμως να προηγηθεί η διαδικασία της επηρείας, επέλεξαν την απίθανη προοπτική των 120 ευρώ σε ποσοστό πάνω από 50%!
Τέτοια πειράματα έχουν στόχο να αναπαραστήσουν περιπτώσεις κατά τις οποίες εκτιθέμεθα σε μεταβλητές εκβάσεις από την ίδια πηγή, μια κατάσταση που την βιώνουμε καθημερινά στην κοινωνία της ΑΕΚ. Η εμπειρία λοιπόν είναι πανίσχυρο λαϊκό όπλο, έχει όμως έναν μεγάλο εχθρό: τον χρόνο, που όσο περνάει τόσο διαγράφει, τις αιτίες και τις συνέπειες, τόσο μπερδεύει τα συμπεράσματα. Ένα κατά κανόνα καλό εστιατόριο μπορεί περιστασιακά να σερβίρει ένα έξοχο ή ένα απαίσιο γεύμα. Ένας φίλος σας συνήθως κάνει καλή παρέα, αλλά μερικές φορές γίνεται επιθετικός και δύσθυμος, Η Καλιφόρνια χαρακτηρίζεται σεισμογενής, αλλά οι σεισμοί συμβαίνουν σπανίως. Η Ελλάδα που κατέκτησε το EURO 2004 απέδειξε ότι η χρηματιστηριακή αξία των ποδοσφαιριστών δεν είναι το παν, μόνο που η Ελλάδα δεν θα ξανακατακτήσει ποτέ το EURO. Και το 1988 το πρωτάθλημα επαγγελματικό ήταν αλλά το κατέκτησε η επαρχιακή Λάρισα, μόνο που σε τριάντα χρόνια επαγγελματικού ποδοσφαίρου το φαινόμενο Λάρισα δεν επαναλήφτηκε, με την εμπειρία να μας δείχνει ξεκάθαρα ότι όπου δραστηριοποιούνται εταιρείες δημιουργούνται μονοπώλια.
Η ερμηνεία της επιλογής (ένα σύνολο από επιλογές είναι και ο σχηματισμός της προσωπικής γνώμης) από εμπειρία δεν έχει ακόμη παγιωθεί, αλλά υπάρχει μια γενική συμφωνία για την κύρια αιτία της υποστάθμισης των απίθανων ενδεχομένων – τόσο στα πειράματα όσο και στον πραγματικό κόσμο: πολλοί συμμετέχοντες δεν βιώνουν ποτέ την πραγματοποίηση ενός απίθανου ενδεχομένου! Οι περισσότεροι κάτοικοι της Αττικής ουδέποτε είχαν την εμπειρία ενός μεγάλου σεισμού μέχρι την εβδόμη Σεπτεμβρίου του 1999, μέχρι εκείνη την ημέρα αν είχαμε κανένα φίλο εργολάβο που έβαζε ένα – δυο σίδερα λιγότερα στο τετραγωνικό, θα το θεωρούσαμε σχεδόν φυσιολογικό και είναι πολύ πιθανό να το σκαφτόμασταν σοβαρά να αγοράσουμε ή να νοικιάσουμε ένα σπίτι που είναι χρισμένο πάνω σε μπαζωμένο ρέμα. Το 2007 κανένας δεν είχε προσωπική εμπειρία κάποιας καπιταλιστικής οικονομικής κρίσης και οι περισσότεροι θεωρούσαν το σύστημα αυτό άτρωτο και αποστειρωμένο από προβλήματα ύπαρξης. Μέχρι το 2013 κανείς δεν πίστευε ότι οι στρεβλώσεις και οι αντιφάσεις που επιβάλουν στο ποδόσφαιρο οι λογικές της αγοράς και της κερδοσκοπικής του εκμετάλλευσης, είναι ικανές να στείλουν την ΑΕΚ στη Γ’ Εθνική. Όλοι έλεγαν ότι τις μεγάλες ομάδες δεν τις πειράζει κανείς. Ο Ralph Hertwig και ο Ido Erev σημείωναν ότι «τα απίθανα ενδεχόμενα (όπως το σκάσιμο της φούσκας των ακινήτων) έχουν μικρότερη απήχηση από εκείνη που αξίζουν σύμφωνα με τις αντικειμενικές τους πιθανότητες» Ως παράδειγμα, επισημάνουν τη χλιαρή αντίδραση του κοινού στις μακροχρόνιες περιβαλλοντικές απειλές.
Αυτά τα παραδείγματα παραμέλησης και εξηγούνται εύκολα και έχουν μεγάλη σημασία, αλλά υποστάθμιση συμβαίνει επίσης όταν οι άνθρωποι έχουν όντως βιώσει την πραγματοποίηση ενός απίθανου ενδεχομένου. Οι οπαδοί της ΑΕΚ έχουν βιώσει το απίθανο του υποβιβασμού της ομάδας τους σε ποδόσφαιρο και μπάσκετ για οικονομικούς λόγους (το απίθανο είναι ο υποβιβασμός της ΑΕΚ και όχι οι λόγοι που έγιναν) οι αντιδράσεις τους μετριάστηκαν γιατί προβλήθηκε η προοπτική της κάθαρσης των εταιρειών που εκμεταλλεύονται τα αντίστοιχα τμήματα του ποδοσφαίρου και του μπάσκετ και μιας πορείας αντάξιας της ιστορίας του συλλόγου. Σήμερα βλέπετε πουθενά κανέναν προβληματισμό για την εκ νέου δημιουργία αντίστοιχων καταστάσεων με αυτές που οδήγησαν στην προηγούμενη καταστροφή; Βλέπετε πουθενά αμφισβήτηση του συστήματος μέσα στο οποίο συντελούνται όλα αυτά; Για τους οπαδούς μιας ομάδας οι οποίοι εκτίθενται σε ενδεχόμενα που δεν τα έχει βιώσει ακόμα κανείς οπαδός άλλης ομάδας, αυτά δεν είναι καλά νέα. Είναι και αυτός ο καταραμένος κύκλος της καταστροφής: Ξεκινά με υπερβολή και υπερστάθμιση, αλλά στη συνέχεια κυριεύεται από την παραμέληση.
Υ.Γ. Οι αλήθειες φανερώνουν τα κόμπλεξ. Γι αυτό κάποιοι αγαπάτε τα ψέματα.
Παναγιώτης Αλιατάς
aliatas74@gmail.com
